Malarstwo dawnych mistrzów obejmuje wszystkie dzieła malarskie powstałe od średniowiecza do końca XVIII wieku. W średniowieczu dominowało malarstwo sakralne wykonywane temperą na drewnie, przeznaczone dla kościołów i kaplic. Te obrazy charakteryzowały się wielką misterią wykonania i niezwykłą dokładnością detali.
Egbert van Heemskerck Młodszy (1676–1744), Scena w karczmie, olej na płótnie, Anglia, po ok. 1695
Obraz przedstawia scenę rodzajową rozgrywającą się we wnętrzu karczmy. Grupa mężczyzn w prostych strojach oddaje się zabawie, śpiewowi i piciu alkoholu. Centralną postacią jest stojący mężczyzna, jedną ręką wznosi kielich, a w drugiej trzyma dzban. Pozostałe postacie siedzą przy stole i śpiewają. Reszta kompozycji niknie w mroku ciemnego pomieszczenia.
Autorem obrazu jest Egbert van Heemskerck Młodszy, angielski malarz specjalizujący się w scenach biesiadnych i rodzajowych. Dzieło sygnowane jest monogramem „HK” (w ligaturze) w lewym dolnym rogu. Obraz, zarejestrowany w bazie danych Niderlandzkiego Instytutu Historii Sztuki (RKD), wystawiany był na aukcjach Phillips Auctioneers (Fine old master paintings, 1997-12-02, lot numer: 229) i Sotheby’s (Old master paintings, 2011-05-10, lot numer: 74).
Giacomo Francesco Cipper – „il Todeschini”, Młodzieniec jedzący z drewnianej miski, olej na płótnie, Włochy, I tercja XVIII wieku
Portret ukazuje młodzieńca wywodzącego się z warstw plebejskich, ujętego w półpostaci, siedzącego na neutralnym, ciemnym tle. Chłopiec zwrócony jest frontalnie, jego wesoły wyraz twarzy podkreśla szeroki uśmiech odsłaniający zęby. W prawej ręce trzyma dużą, drewnianą miskę, zaś w lewej łyżkę, którą nabiera strawę. Młodzieniec ubrany jest w białą koszulę i prosty, kasztanowy kubrak oraz trikorn, czyli charakterystyczny trójkątny kapelusz, ozdobiony piórkiem. W lewym dolnym rogu obrazu widoczny jest fragment stołu, na którym leży napoczęty bochenek chleba.
Paleta barwna utrzymana jest w tonacjach ciepłych brązów, czerwieni i ochry, z wyraźnymi kontrastami światłocieniowymi, które plastycznie modelują twarz i dłonie oraz wydobywają postać z ciemnego tła.
Gillis van Tilborgh (ok. 1625 – ok. 1678) – warsztat lub krąg, Wnętrze karczmy z graczami w tryktraka, olej na płótnie dublowanym, Niderlandy, ok. 1650–1670
Znakomity przykład XVII-wiecznego niderlandzkiego malarstwa rodzajowego, ściśle związany z kręgiem i warsztatem brukselskiego mistrza Gillisa van Tilborgha. Kompozycja przedstawia klasyczną dla epoki, pełną ekspresji scenę we wnętrzu karczmy, gdzie grupa wieśniaków oddaje się popularnym rozrywkom: grze w tryktraka (backgammon), paleniu tytoniu oraz piciu trunków.
Na pierwszym planie dwóch mężczyzn siedzi przy niskim stoliku, skupiając uwagę na rozgrywce w tryktraka. Mężczyzna po lewej w żółtym kaftanie i czerwonych spodniach unosi szklanicę z trunkiem. Jego oponent po prawej, ubrany w jasnoszary strój z białym kołnierzem, siedzi w zamyśleniu z opuszczonym wzrokiem, trzymając w dłoni białą chustę.
Za graczami siedzi mężczyzna w czerwonym kubraku palący długą, glinianą fajkę (atrybut próżniaczych rozrywek i motywu vanitas). Obok niego, z głębi cienia wyłania się postać w brązowym kapeluszu, a po prawej stronie młodszy mężczyzna w czerwonej czapce skupia swoją uwagę na kobiecie siedzącej z przodu. Odziana w jaskrawoniebieską suknię z białym kołnierzem i biały czepiec, stanowi ona wyrazisty element kompozycji. Trzyma w dłoni gliniany dzban z cynową pokrywą. Jej wzrok skierowany jest w bok, poza obszar głównej rozgrywki, co wprowadza do sceny element psychologicznego dystansu.
Wokół postaci rozmieszczone są przedmioty codziennego użytku podkreślające plebejski charakter miejsca: drewniana beczka (po lewej stronie), gliniane misy, biała ściereczka na drewnianym taborecie oraz główki kapusty po prawej stronie. W tle, po lewej stronie, w otwartych drzwiach lub przejściu widoczna jest sylwetka kolejnego mężczyzny obserwującego zgromadzenie.
Wymiary: 57 cm (wysokość) x 75,5 cm (szerokość) ; z ramą: 65 cm (wysokość) x 83 cm (szerokość)
Waga: 3,8 kg
Govert Camphuysen (1623/1624–1672) – przypisywany, Pejzaż z bydłem pasącym się przed chatą, olej na desce
Przed wiejską chatą, krytej strzechą, pasą się owce, krowa i koza. Obok pod drzewem śpi wieśniak. Po lewej stronie kompozycji widoczna jest druga scena: człowiek prowadzący byka przez niewielki mostek nad strumieniem. W tle rozciąga się krajobraz z drzewami i łagodnymi wzgórzami, a niebo zajmuje dużą część obrazu, budując nastrój całej sceny. Uwagę zwraca znakomity sposób przedstawienia zwierząt. Była to specjalność Camphuysena, który w swej twórczości inspirował się stylem Paulusa Pottera. Dominują ciepłe, ziemiste barwy – brązy, ochry, przygaszone zielenie i złamane żółcie. Światło jest miękkie, rozproszone, jakby wczesnym rankiem lub pod wieczór. Niebo ma odcienie szarości, beżu i delikatnego różu, co sugeruje zmienną pogodę lub nadchodzący zmierzch. Kontrast między jasnym niebem po lewej a ciemniejszą, bardziej nasyconą częścią z chatą po prawej nadaje obrazowi głębi i równowagi.
Jan Baptysta Lambrechts (1680 – po 1731), Scena rodzajowa w karczmie, olej na desce.
Kameralny obraz olejny na desce przypisywany Janowi Baptyście Lambrechtsowi, czołowemu malarzowi scen rodzajowych XVIII-wiecznej Flandrii. Kompozycja ukazuje parę w karczemnym wnętrzu: kobieta zwraca się do mężczyzny z wyrzutem, ten odwraca wzrok, trzymając dzban i szklanicę. Scena aluzyjnie nawiązuje do codziennych napięć domowych i problemu nadużywania alkoholu. Obraz wyróżnia się realistyczną obserwacją społeczną, grą światła i charakterystycznymi detalami dla artysty jak talerz z małżami i biała chusta. Tematyka i styl doskonale wpisują się w popularny w Flandrii nurt moralizatorskiego malarstwa mieszczańskiego.
Jan Baptysta Lambrechts (1680 – po 1731), Scena rodzajowa w karczmie, olej na desce.
Kameralna scena rodzajowa, przypisywana flamandzkiemu malarzowi Janowi Baptyście Lambrechtsowi. Centrum przedstawienia tworzą trzy postacie: kobieta w czerwonej spódnicy i zielonym kaftanie z charakterystyczną białą chustą na szyi, mężczyzna w czerwonej czapce i kobieta stojąca z tyłu, która uczestniczy w rozmowie. Obok stoi zastawiony stół, przykryty barwną tkaniną, na którym nie mogło zabraknąć białej chusty - znaku rozpoznawczego scen karczmianych autorstwa Lambrechtsa. Gestykulujący mężczyzna zwraca się do kobiety, która, z kieliszkiem w ręku, spokojnie patrzy na widza. Na ramionach ma białą chustę wiązaną na piersiach: element charakterystyczny dla malarstwa Lambrechtsa, obecny niemal we wszystkich jego przedstawieniach kobiet.
Obraz zdradza cechy dobrego warsztatu malarskiego jak sprawnie opracowane światłocienie, sposób przedstawienia detali tkanin i zastawy stołowej poświadczają dojrzałość warsztatową artysty. Kompozycja jest statyczna, lecz pełna subtelnych napięć emocjonalnych.
Jan Wijnants – krąg, Pejzaż z myśliwymi i wędrowcami nad jeziorem, olej na desce, Holandia, XVII w.
Obraz przedstawia pejzaż z myśliwymi i podróżnikami poruszającymi się ścieżką biegnącą wzdłuż jeziora. W centralnej części kompozycji rośnie kilka wysokich drzew. Po lewej stronie widoczne jest jezioro, wokół którego prowadzi droga stopniowo oddalająca się ku horyzontowi. Na pierwszym planie ukazani są dwaj myśliwi z dzieckiem i psem, dalej w głębi obrazu pojawiają się kolejne postacie wędrowców. Obecność sztafażu ludzkiego na różnych planach kompozycji nadaje krajobrazowi głębię. Na horyzoncie zarysowują się wzgórze i las. Obraz oprawiony jest w barokową ramę z XVII–XVIII wieku.
Kompozycja oparta na zestawieniu akwenu wodnego, drogi, sztafażu ludzkiego i zwierzęcego oraz drzew usytuowanych w centralnej części obrazu wyraźnie nawiązuje do twórczości Jana Wijnantsa.
Mistrz niemiecko-włoski, Zdjęcie z Krzyża, olej na desce, Europa Zachodnia, XVI w.
Scena przedstawiająca zdjęcie Jezusa z krzyża autorstwa naśladowcy Rogiera van der Weydena. Na pierwszym planie przedstawiono Jezusa z zamkniętymi oczami oraz Maryję, klęczącą przed Nim w ciemnoniebieskim płaszczu i białym nakryciu głowy. Z miłością patrzy na syna i obejmuje Go prawą ręką. Z tyłu po prawej stoi Józef z Arymatei, podtrzymujący ciało, a po lewej św. Jan Ewangelista. W tle rozciąga się widok w dal, odsłaniając fragmenty krzyża i drabinę. Scena przedstawiona została głównie w barwach podstawowych.
Wymiary deski: 70 x 53 cm; obraz oprawiony, rama rzeźbiona, złocona z XVIII wieku (wymiary z ramą: 79,5 x 64 cm).
Obraz wystawiany na aukcji malarstwa dawnych mistrzów domu aukcyjnego Hampel w Monachium (Ale Meister, część II, 27.06.2019, lot nr 770).
Uważa się, że istnieje wiele wersji tego wzoru, wszystkie prawdopodobnie wywodzą się z zaginionego prototypu z lat 40. XV wieku, autorstwa Rogiera van der Weydena.
Portret Franciszki Krasińskiej, olej na płótnie, Polska, ok. 1760
Portret Franciszki Krasińskiej w wieku około 18 lat został namalowany w Polsce około 1760 roku przez nieokreślonego artystę. Obraz stanowi klasyczny przykład reprezentacyjnego portretu arystokratycznego doby rokoka. Wizerunek przedstawia przyszłą królewiczową polską ubraną w elegancką, liliową suknię z odkrytymi ramionami i szeroką spódnicą. Postać ukazana jest w ujęciu 3/4; jedną ręką przytrzymuje narzucone na ramię ciemne futro, druga ręka zgięta jest w łokciu i spoczywa przed sylwetką. Spokojny wyraz twarzy, delikatny rumieniec oraz starannie ułożone loki zostały oddane z dużą precyzją.